Graf van Jalal ad-Din van Buchara

In 2004, toen ik werkte aan mijn boek over Alexander de Grote, bezocht ik ook de Pakistaanse stad Uch, in het zuiden van de Punjab, waar enkele van ‘s werelds grootste rivieren samenkomen. Door het geweld van de zich verleggende waterlopen is er van de door Alexander gebouwde stad weinig meer over, maar een plaats met de naam “Uch” is voor mij even onweerstaanbaar als een eiland dat Krk heet of een vulkaan genaamd Snæfellsjökull. We móesten er dus heen, en ontdekten dat er in Uch enkele mooie middeleeuwse mausolea staan, die de omweg ook de moeite waard zouden hebben gemaakt als we geen voorliefde voor wonderlijke plaatsnamen hadden gehad.

We lieten ons, met de kinderen en andere geïnteresseerden die in Pakistan altijd achter een westerse toerist aanlopen, rondleiden langs de graven van heiligen. De namen zeiden ons, eerlijk gezegd, maar heel weinig. Wie was de Bibi Jalwindi, wiens prachtige graf zo zwaar beschadigd is? Dat Jalal ad-Din van Buchara een islamitische mysticus was geweest, namen we ter kennisgeving aan. De voetafdruk van imam Ali die ons werd getoond, wisten we gelukkig wel in de grotere traditie te plaatsen, zodat we onze vriendelijke gids konden laten merken dat we dit keer wel wisten waarover hij het had.

Een voetafdruk van imam Ali

Aan het einde van de rondleiding kwam het standaardprobleem: de hoogte van de fooi. De zaken werden gecompliceerd doordat er acht offerblokken waren, waar we ook iets in geacht werden te doen. Er stonden bovendien dus wat mensen om ons heen die precies zagen wat we deden; we konden ons geen vergissing permitteren.

Te weinig geven zou vanzelfsprekend verkeerd zijn, te veel geven eveneens. Dat betekent immers dat je de waarde van het geld niet kent en je niet interesseert voor mensen. Ik vind het vervelend bij mensen in andere landen de indruk te wekken dat hun vooroordelen over westerse patsers juist zijn, niet in de laatste plaats omdat ik zelf ook graag reis om vooroordelen te verliezen.

Van verschillende kanten hebben we gehoord dat – als ik me goed herinner – 50 rupee een goed bedrag was en dat je alleen bij zeer hoge uitzondering het dubbele gaf. Nu zijn biljetten van 50 rupee vrij zeldzaam, zodat we in elk van de offerblokken 100 rupee deden. Uit de reacties van de kinderen konden we afleiden dat dit in goede aarde viel.

Mausoleum van Bibi Jalwindi

Tot we bij het achtste offerblok kwamen en mijn portemonnee leeg bleek. Ik gebaarde naar de kinderen dat het op was, toonde mijn lege portemonnee, verontschuldigde me bij de bewaker van het gebouw, en liep, wat beschroomd, weg; mijn reisgenoot vertelde dat ik was nagespuugd door de mensen die hadden gezien hoe royaal we geld in de offerblokken hadden gedaan. Was dit al wat onaangenaam, het werd nog vervelender toen we onze gids niet minder dan 500 rupee gaven – kleiner hadden we het niet – en hij, terwijl wij bang waren dat hij het beledigd van de hand zou wijzen, er nog wat bij vroeg.

Verward legden we het voor aan onze chauffeur, die zich vrolijk maakte om onze onhandigheid. Als het om het aannemen van geld van westerlingen ging, legde hij ons uit, kende Pakistanen geen enkele gêne. Ik moest, terwijl we terugreden naar Multan, denken aan de rake opmerking van de Romeinse dichter Juvenalis dat er niets zo erg is aan de ongelukkige armoede dan dat de slachtoffers er ook nog belachelijk van worden.

• NRC Handelsblad: “Hoe zal het brein van prins Floris zich houden?”
• Het Parool: “Prins Floris in levensgevaar”
• Trouw: “Angst om het lot van Friso”
• De Volkskrant: “Toestand Johan Friso kritiek”

Er staat dus totaal niets in die artikelen. Rutte plichtmatigt dat Nederland meeleeft met de koninklijke familie, Willem-Alexander plichtmatigt dat men gesteund is door het medeleven. Dit is geen nieuws.

Nieuws is namelijk: datgene wat ons leven verandert. De Chinese oproep een bestand in Syrië te sluiten, een hoorzitting over Q-koorts, een uitspraak van de voorzitter van de eurolanden over de Griekse staatsschuld, het gerommel binnen de PvdA, zelfs het weerbericht: alles is méér voorpaginanieuws dan het ongeluk van een prins die niet in lijn is voor de opvolging.

Zulk nieuws is vooral een aantasting van de privésfeer van een familie. Helemaal bont maakte het Handelsblad het, met het bericht dat Friso Beatrix’ lievelingszoon is. Dat gaat de lezer niet aan en dat hoeven we niet te weten. Ik vraag me steeds meer af waarom ik op zaterdag überhaupt de kranten nog lees.

Het is een wonderlijk verhaal. In de eerste plaats zou ik graag willen weten waarom de betrokkene is aangehouden. Het moet om een zeer behoudende jood gaan, want voor het gros der joden vormt legitimatie geen probleem; het moet dan ook gaan om iemand die in zijn eigen buurt, vermoedelijk met zijn familie, op weg was van huis naar de synagoge. Wat kan er zijn gebeurd dat zo iemand van de straat wordt gehaald om zich te legitimeren? Ik heb zeer sterk het vermoeden dat de aanhouding van de betrokkene al dubieus was, en dat dit in de verslaggeving achterwege is gelaten.

Dan, de samenvatting: de persrechter heeft, volgens De Telegraaf, gezegd dat “de religieuze plicht zwaarder weegt dan de plicht om te voldoen aan de wettelijke voorschriften in Nederland”. En dat werd voor de koppenmaker, voor GeenStijl en daarna in de Twitter-sfeer de kern van de zaak. Iemand merkte terecht op dat de wereld te klein zou zijn geweest als het een moslim was. Dat is onweerlegbaar.

Ik ben echter vooral verbaasd. Er is, om te beginnen, voldoende grond tot twijfel of het wel alleen om ‘s mans geloof gaat. Maar vooral: wat is er nieuw? Er zijn talloze uitzonderingen voor religieuze mensen. Zo hoeven mensen uit behoudende protestantse groeperingen geen premies af te dragen voor onze volksverzekeringen: God beslist immers of je ziek wordt, dus een verzekering is blasfemisch. In het verlengde hiervan ligt de serieuze kwestie van de polio-vaccinatie: het leger is nog nooit ingezet om gereformeerden te dwingen zich te laten inenten.

Of, om een gouwe ouwe aan te halen: jongens die een opleiding voor het geestelijk ambt te doen, zijn vrijgesteld van de dienstplicht. Deze uitzondering springt, nu de opkomstplicht is afgeschaft, niet meer zo in het oog, maar voor zover ik weet is ze nooit ingetrokken. Nog wat verder terug: alleen protestanten kwamen in aanmerking voor land in de Noordoostpolder. Het is dus totaal geen nieuws dat wet- en regelgeving voor gelovigen anders uitpakt dan voor niet-gelovigen.

Cortomo, niks aan de handa.

Een andere kwestie is natuurlijk of dit soort uitzonderingen zinvol zijn. Zelf zou ik pleiten voor een hele radicale scheiding van kerk en staat. Zaken als de zondagsrust en verplichte feestdagen kunnen beter worden geregeld in de CAO dan in een wet. De wet moet voor iedereen gelijk zijn. Dat geldt ook voor de legitimatieplicht, waarvan natuurlijk het beste is dat die voor iedereen tegelijk wordt afgeschaft.

Wat een tijd! Michaels verhaal begint met Basileios II (r. 976-1025), een capabele generaal die de Bulgaren definitief onderwierp en aan zijn bikkelhard krijgsbeleid de bijnaam Boulgaroktonos dankt, “de Bulgarenslachter”. Het was het hoogtepunt van de Byzantijnse macht. Een moderne historicus, Julius Norwich, tekent aan dat op de dag waarop Basileios overleed, het verval van het imperium inzette. In Michaels verslag volgt daarna een beschrijving van de regering van de ene keizer na de andere, inclusief de trieste jaren van Romanos IV Diogenes, die in 1071 bij Manzikert werd verslagen, een ramp die het Byzantijnse Rijk nooit meer te boven is gekomen. Het slothoofdstuk is gewijd aan de regering van Michael VII, voor wie de auteur de hoogste lof heeft, hoewel deze jonge, in feite zwakke keizer moest aanschouwen hoe de Turken het naar hen genoemde gebied veroverden. Korte tijd daarna waren de Byzantijnen genoopt militaire hulp te vragen in het Westen: de Eerste Kruistocht.

Michaels bewondering voor zijn incompetente naamgenoot op de troon bewijst dat de Chronographia geen objectief geschiedwerk is. De auteur geeft ook aan dat hij het soms als zijn vriendschappelijke plicht ziet iemand te prijzen (het na te laten zou namelijk ondankbaar ogen), en dat hij het moeilijk vindt objectief te zijn. Dat maakt het voor ons een wonderlijk geschrift, en onze bevreemding wordt nog versterkt door ‘s mans ijdelheid: de ene keizer bewonderde Michaels welsprekendheid, de tweede vond diens toespraken als nectar, de derde proefde de honing van zijn lippen, een keizerin beschouwde zijn woorden als die van een god. Dit is des te vreemder omdat zijn bijnaam psellos “stotteraar” betekent.

Opvallend is ook wat aan Michaels verslag ontbreekt. De wereld lijkt niet veel groter dan Constantinopel te zijn; van het buitenland begrijpt hij weinig. Je zou zeggen dat de aanhoudende devaluaties van de Byzantijnse munteenheid – de goudhoeveelheid halveerde in de jaren waarin Michael aan het hof verbleef – wel een vermelding zouden krijgen, maar nee. En je zou ook wel eens willen weten welke adviezen de schrijver zijn keizers heeft gegeven, want de vraag komt natuurlijk wel op of deze hoveling medeverantwoordelijk is voor de rampzalige wending van het Byzantijnse fortuin.

Toch is dat misschien niet de juiste manier om naar Michael te kijken. Hij zag zichzelf als een filosoof en literator, en vond het zijn taak de heersers in algemene zin te onderwijzen. Dat heeft hij ook gedaan: hij claimde dat hij eigenhandig de bestudering van Plato had vernieuwd, en dat was niet overdreven. Een echte politicus was hij niet; dat hij verschillende staatsgrepen overleefde, suggereert enerzijds dat de echte machtshebbers hem niet beschouwden als een bedreiging en anderzijds dat ze zich aan hun stand verplicht achtten een filosoof in hun hofhouding op te nemen. Men kon gewoon niet heen om Michael, die behoorde tot een zeer rijke familie.

Kortom: een literator aan het hof. En een verdraaid goede literator, want de Chronographia is geweldige lectuur. Michael heeft een oog voor aansprekende details, verliest echter nergens de rode draad uit het oog, heeft gevoel voor mensen en schetst slechts zeer zelden een eenduidig negatief portret. Zelfs over de generaals, die een visie op de Byzantijnse grandeur hadden die totaal anders was dan zijn eigen culturele idealen, heeft hij vaak nog iets aardigs te zeggen.

Het moet ook een sympathieke man zijn geweest, die er meer dan eens blijk van geeft het hart op de juiste plek te hebben zitten. Hij betaalde bijvoorbeeld de opleiding van getalenteerde, arme studenten uit eigen zak. Opvallend is ook hoe compassievol hij schrijft over zieke mensen en dat hij er steeds op hamert dat mensen – zijn rijke lezers dus – goede werken moesten verrichtten.

Adeldom verplicht. Er zijn slechtere thema’s te noemen voor een bundel biografieën.

Om mijn Frans op peil te houden, probeer ik elk jaar minstens één zo’n roman te lezen, en dit jaar was het Voyage au centre de la terre, “Naar het middelpunt der aarde”. De plot is overbekend: professor Otto Lidenbrock uit Hamburg en zijn neef Axel ontdekken een oud, in runen geschreven document, waarin een zekere Arne Saknussemm aangeeft te zijn afgedaald in de IJslandse vulkaan Snæfellsjökull, waarna hij de enorme onderaardse ruimtes heeft bezocht. Onze helden maken, samen met de oersterke Scandinavische gids Hans, dezelfde reis en komen uiteindelijk via de Stromboli weer boven. Ondertussen hebben ze allerlei voorwereldlijke dieren gezien, of er – in een schitterend visioen – van gedroomd, en heeft Verne de lezers een lesje geologie gegeven.

Van dat lesje, en van het idee dat er onder deze aarde enorme ruimtes zijn waar nog dinosaurussen leven, klopt vanzelfsprekend niets, maar wauw, wát een boek! Nu ik het na ruim dertig jaar herlees, valt me op hoe liefdevol, maar toch licht neerbuigend, de Duitse hoofdfiguren worden getypeerd; zou het boek, dat in 1864 verscheen, zeven jaar later zijn uitgekomen, dan zou de typering vermoedelijk nogal wat grimmiger zijn geweest. Het boek is ook veel grappiger dan ik verwachtte: ik kon een stevige lach niet onderdrukken toen ik me realiseerde dat de man met de meeste vulkanologische kennis ook een explosief karakter heeft.

Maar het boek is meer dan een spannend verhaal. Verne vond met dit boek zijn draai, en legde er in feite de grondslag mee voor een nieuw genre, het romantische, wetenschappelijke reisverhaal, waarvan hij zelf de grootmeester zou zijn. Het geheimzinnige eiland is wat dit betreft, denk ik, zijn eigen beste werk, maar het genre is niet tot hem beperkt gebleven. Het heeft sporen nagelaten in alle media. 2001. A Space Odyssey is maar één loot aan deze boom.

Bovendien introduceerde Verne – ik vermoed als eerste, maar het kan zijn dat hij voorgangers heeft gehad – een foefje dat sindsdien vaak is gebruikt om de lezer meteen bij de kladden te pakken en het verhaal binnen te sleuren: het mysterieuze document dat ontcijferd moet worden. In Naar het middelpunt der aarde was het een simpele code in runen, maar de erfgenamen zijn een stuk complexer, zoals het drievoudige bericht in het Kuifje-album Het geheim van de Eenhoorn en de visuele codes en anagrammen in De Da Vinci-code.

Kortom, Verne heeft wat overhoop gehaald: een geweldig spannend boek, een nieuw genre en een sindsdien razend populair literair motief. Voor mij persoonlijk geldt daarnaast nog dat ik al ruim dertig jaar naar IJsland wil. Niet dat ik er iets heb te zoeken, maar eens zal ook ik de Snæfellsjökull beklimmen. Ik ben intens jaloers op, en verbijsterd om, een goede vriend die in Reykjavik is geweest en géén auto heeft gehuurd om naar die berg te rijden. Ongelooflijk.

[Gutenberg; Kindle]

Gevelsteen uit het Begijnhof

Zoals de lezer van deze kleine blog inmiddels weet, houd ik veel van de Amsterdamse gevelstenen: kleine kunstwerkjes die zelden de handboeken kunstgeschiedenis halen (net zoals Italiaanse kerststalletjes), maar die minstens zo mooi zijn als de oude meesters uit het Rijksmuseum. Neem het gevelsteentje hiernaast van de Emmaüsgangers. De kunstenaar heeft echt zijn best gedaan de sfeer van het Nabije Oosten op te roepen… door er een moskee bij af te beelden.

Ik ben er de laatste dagen weer mee bezig en heb weer wat foto’s online kunnen plaatsen. Zie hier: elke prikker leidt naar een link naar een foto. Veel plezier ermee, en vergeet niet uit te zoomen, want er zijn ook wat gevelsteentjes opgenomen uit bijvoorbeeld Hoorn.

Dit gevelsteentje bevindt zich in de Runstraat in Amsterdam. De tekst is duidelijk: “Fridericus D. III, Kooning van Pruysen”, ofwel koning Frederik de Derde van Pruisen. Zoals te zien, is het portret echter verwijderd, en wel zó dat je kunt zien waar het is geweest en met achterlating van de tekst. Het is dus de bedoeling dat we weten dat iemand een enorme hekel had aan deze vorst.

Het gaat om de man die als Frederik III heerste als keurvorst van Brandenburg en hertog van Pruisen. In 1701 verwierf hij de koningstitel, en moderne historici duiden hem aan als koning Frederik I. Hij overleed in 1713. Dit steentje is dus tussen 1701 en 1713 gemaakt, en ik zou me kunnen voorstellen dat de opdrachtgever een enthousiaste koopman is geweest die zaken deed met Pruisen. Vreemd zou dat niet zijn. De Republiek had grote belangen in het Oostzeegebied, en bovendien streden Pruisen en de Republiek zij aan zij in de Spaanse Successieoorlog.

Ik vermoed dat een latere bewoner zich nogal opgelaten voelde door dit blijk van sympathie aan de Pruis. Het zou wel eens kunnen zijn geweest in 1787, toen Pruisen intervenieerde in Holland, waar de patriotten grote macht hadden verworven en prinses Wilhelmina, de zus van de Pruisische vorst en echtgenote van stadhouder Willem V, hadden aangehouden bij Goejanverwellesluis. De haat tegen “de Pruis” zat nadien diep, en het werd er niet beter op toen Pruisische garnizoenen de Republiek in de volgende jaren verdedigden tegen de Fransen. Ik sluit allerminst uit dat in deze tijd iemand het portret van de Pruisische vorst heeft verwijderd.

En toch. Het lijvige boek blijft boeien doordat het in feite niet gaat over de twee weeskinderen. Thompson gebruikt hun avonturen slechts om de lezer mee te nemen door de islamitische wereld, waarvan hij de lezers zo’n beetje alle aspecten toont: legendes en volksverhalen, de poëzie van Rumi, de folklore van de islamitische kalligrafen. De getekende paleizen illustreren de architectuur van het Nabije Oosten, sommige pagina’s zijn opgemaakt als oosterse tapijten. We zien echter ook de moderne Derde Wereld-steden, waar klaplopers profiteren van de goedgeefsheid van de enige bewoner die zo handig was een waterzuiveringsapparaat te bouwen.

Pagina, opgemaakt als tapijt

Die bewoner heet Noach, en de Zondvloed die zijn leven beheerst, is het afval van een enorme stad, waarin de bewoners dreigen om te komen. Het is een van de mooie manieren waarmee Thompson een oud verhaal zó ombuigt dat het weer modern en actueel is. Zo blijft de lezer, ondanks het larmoyante karakter van het verhaal, wel bij de les.

Volksvertellingen, folklore, legendes: steeds opnieuw onderbreekt Thompson zijn verhaal om ernaar te verwijzen. Soms moderniseert hij ze, een andere keer vertelt Dodola ze aan Zam, een derde keer wordt de extra stof gepresenteerd als een soort parallel, die dan het eigenlijke verhaal voorziet van een contrapunt. Dat laatste is bijvoorbeeld het geval met het verhaal van Mohammeds nachtreis, dat parallel loopt met Dodola’s avonturen in de koninklijke harem: Mohammeds steeds grotere spirituele extase en ‘s sultans meer lichamelijke genot contrasteren wrang met de toenemende vernedering van de jonge vrouw (die gelukkig niet in beeld wordt gebracht).

(klik = groot)

Habibi is zo een boeiende mix van verhalen – maar de keuze is geen toevallige. Ook al zijn het zonder uitzondering islamitische verhalen, ze komen de westerse lezer vertrouwd voor: de westerse (joods-christelijke) en de islamitische traditie is immers een gedeelde. Thompson maakt dit expliciet bij het vertellen van het verhaal van het offer van Abraham, waar hij wijst op de verschillen tussen de twee tradities, die hij uiteindelijk beide terzijde schuift omdat de ontknoping dezelfde is: God weigert het offer.

Het is bovendien in verhalen dat wij onze menselijkheid vinden: het verschil tussen mensen en dieren is dat wij commentaar op elkaars handelen kunnen geven, het kunnen prijzen, erom kunnen lachen, het kunnen bekritiseren, erover kunnen liegen – kortom, breed geformuleerd, er verhalen over vertellen. De naaste parallel voor Habibi is, opmerkelijk genoeg, de thematiek van Salman Rushdie’s vroege werk, waarin het steeds gaat om de wijze waarop verhalen de werkelijkheid definiëren – het bekendst in The Satanic Verses en het mooist in Haroun and the Sea of Stories.

(klik = groot)

Die overeenkomst gaat verder: Thompson en Rushdie schetsen beide een Midden-Oosten dat niet bestaat. Zoals het Alifbay van Haroun is samengesteld uit beelden van Pakistan en Duizend-en-een-nacht, zo is het Wanatolia van Dodola en Cham ook een conglomeraat. De kinderhuwelijken van Afghanistan, de woestijn van Arabië, het Topkapi-paleis van Istanbul en de slums van Karachi zijn gecombineerd met allerlei oosterse sprookjesmotieven: een sultan, eunuchen en een harem bijvoorbeeld (die weer een verwijzing bevat naar Ingres’ Turks Bad). Beide auteurs evoceren zo een enorme culturele variatie, maar vallen ook ten prooi aan de oriëntaliserende mythe dat er zoiets zou zijn als “het” Oosten.

Ik wil niet negatief eindigen, daarvoor zijn de twee personages me te dierbaar geworden. Zonder al te veel van de plot weg te geven, kan ik zeggen dat de liefde tussen Dodola en Zam aan het einde onverminderd en oprecht is, maar tegelijk fysiek onmogelijk, juist doordat ze in het voorafgaande alles voor elkaar hebben opgegeven. Thompson weet die allesverzengende liefde in de magistrale climax te verbinden met zowel de islamitische mystica Rabia van Basra als het einde van De goddelijke komedie van de christelijke mysticus Dante. Ik had de laatste pagina in de winkel al gezien, maar toen ik het einde bereikte, stokte de adem me werkelijk in de keel.

Hij publiceerde eerder Tijd en geest, dat ik een jaar of tien geleden met plezier en – hopelijk – vrucht heb gelezen, en ook Het morele domein lijkt een interessant boek te zijn. Ik citeer het omslag:

In de eerste hoofdstukken van dit boek betoogt J.J.A. Mooij dat morele waarden de fundamentele waarden zijn. Wel ontkent hij dat er een absoluut geldige moraal bestaat; er is ruimte voor uiteenlopende en veranderlijke moralen, die inhoudelijk en structureel van elkaar verschillen. Hij verdedigt een vorm van relativisme, die ruimte laat voor onderlinge beoordeling en voor een persoonlijke morele keuze.

In de laatste hoofdstukken komen specifieke gebieden of verschijnselen met betrekking tot de moraal aan bod: de herinnering, de verbeelding, de literatuur en de cultuur. Tot slot gaat Mooij in op de vraag of, en hoe, het begrip ‘beschaving’ kan dienen om culturen en culturele ontwikkelingen te beoordelen.

Ik zal het boek nog recenseren, al kan het nog even duren. Voor het moment volsta ik met dit signalement en de constatering dat, als er zoiets bestaat als “het” maatschappelijk debat, dit boek de kernvraag behandelt.

Vliegdekmoederschip Lincoln

Een kennis van me deelde onlangs met zijn vrienden het verondersteld echte transcript van een woordenwisseling tussen de commandant van een Amerikaans vliegdekmoederschip, de Lincoln, die van zijn Canadese gesprekspartner eist dat hij zijn koers verlegd. U kent het verhaaltje wel, en u kent ook de uitkomst: de Canadees blijkt een vuurtoren te zijn. Als u het verhaal niet kent, kunt u het hier alsnog lezen.

De weerlegging van de hoax is een klassiek voorbeeld van hoe je zoiets aanpakt. De Amerikaanse marine heeft destijds alle varianten verzameld, wist ze te herleiden tot een bron uit 1989 en wist dat weer te herleiden tot een moppenboek uit 1939. Dit is dezelfde wijze waarop men de Protocollen van de Wijzen van Zion heeft weten te ontmaskeren; sinds de tekstgeschiedenis duidelijk is, neemt in West-Europa niemand de teksten nog serieus. (In de Arabische wereld wel, maar dat is een ander verhaal.)

Ik blijf dit soort hoaxes interessant vinden. Welke mechanismes spelen een rol bij het verspreiden van desinformatie? Hoe komt het dat wetenschappers het op dit punt maar weinig beter doen? (Een lijst van oudheidkundige misverstanden is hier.) Enkele mechanismes heb ik benoemd in het nawoord van mijn boekje Spijkers op laag water:

• doordat wetenschappelijke informatie op betaalsites ligt, kan desinformatie zich op het internet makkelijker verspreiden dan accurate informatie;
• wetenschappers worden betaald voor onderzoek en niet voor de overdracht van informatie en/of het weerleggen van onjuiste informatie (hoewel dat, opmerkelijk genoeg, wél een wettelijk aan de wetenschappers opgedragen taak is);
• hyperspecialisme, waardoor men het grote plaatje niet meer ziet.

De kwestie is relevant. Als we de mechanismes zouden kennen waardoor allang weerlegde hoaxes blijven worden herhaald, kunnen we ook efficiënter strijden tegen verouderde wetenschappelijke informatie.